Ne var ki bugün ciddi bir çelişkiyle karşı karşıyayız. Bazı davranışlar büyük bir hassasiyetle eleştirilirken toplumsal hayatı içeriden çürüten haksızlıklar aynı duyarlılıkla karşılanmıyor.
MAHREMİYETTE HASSAS, ADALETTE NEDEN SESSİZİZ?
Toplumların ahlaki seviyesi, yalnızca mahremiyet anlayışıyla veya başkalarının yaşam biçimlerine ilişkin yargılarıyla ölçülmez.
Asıl ölçü; adalete, emeğe, dürüstlüğe ve insan onuruna gösterilen saygıdır.
Ne var ki bugün ciddi bir çelişkiyle karşı karşıyayız. Bazı davranışlar büyük bir hassasiyetle eleştirilirken toplumsal hayatı içeriden çürüten haksızlıklar aynı duyarlılıkla karşılanmıyor.
Ahlak konuşuluyor ama adalet ihmal ediliyor. Başkalarının kusurları büyütülürken kendi çıkarımıza dokunan yanlışlar kolayca görmezden geliniyor.
İşte ahlaki erozyonun en tehlikeli boyutu bu!
***
Sosyal medya, görünür olmayı adeta bir başarı ölçüsüne dönüştürdü. Beğeni ve takipçi sayıları değer ölçüsü hâline gelirken bilgi, birikim ve üretim geri plana itiliyor.
Özel hayatın teşhiri, gösteriş ve etkileşim uğruna sınırların zorlanması özellikle gençler üzerinde ciddi bir baskı oluşturuyor.
Burada mesele insanların giyim kuşamı veya bireysel tercihleri değil. Asıl sorun, insanın değerinin görünürlüğüyle ölçülmesi; emeğin yerini gösterinin, üretimin yerini imajın almasıdır.
***
Nitekim Diyanet İşleri Başkanlığının dünkü "Dijital Mecrada Ahlak" başlıklı camilerde okuduğu hutbede de bu tehlikeye dikkat çekildi. Değerlerini başkalarının beğenileriyle ölçen insanların özlerinden uzaklaşabildiği, gösteriş ve tüketimin esiri hâline gelebildiği vurgulandı.
Hutbede hatırlatılan şu hadis ise dijital çağın en önemli ahlaki uyarılarından biri:
"Her duyduğunu söylemesi kişiye günah olarak yeter."
Doğruluğu araştırılmadan yayılan haberler, hakaretler, iftiralar ve itibarsızlaştırma kampanyaları düşünüldüğünde bu sözün anlamı daha iyi anlaşılıyor.
Demokratik bir toplumda herkesin yaşam tarzını belirleme ve kendisini ifade etme hakkı vardır. Ancak özgürlük, sorumluluktan bağımsız değildir.
Hukuken serbest olan her davranışın toplumsal açıdan yararlı veya örnek kabul edilmesi beklenemez. Aynı şekilde hiçbir ahlaki anlayış da toplumun tamamına zorla dayatılamaz.
Eleştiri özgürlüğü, bireysel tercihler hakkında farklı görüşlerin dile getirilmesini mümkün kılar. Bunun sınırı ise hakaret, aşağılama ve hedef göstermedir.
Toplumsal olgunluk, farklı yaşam biçimlerine saygı göstermek kadar farklı düşünceleri medeni biçimde tartışabilmekle de mümkündür.
Özgürlük de ahlak da başkasının haklarını yok saymanın gerekçesi olamaz.
***
Ahlak tartışmalarının en büyük eksikliği, gücün ve çıkarın kullanıldığı alanlarda ortaya çıkıyor.
Rüşvet, torpil, yolsuzluk, haksız kazanç, dolandırıcılık ve emek sömürüsü toplumsal güveni kemiriyor. Kamu imkânlarını kişisel çıkar için kullanmak, liyakati yakınlığa feda etmek, çalışanın ücretini ödememek veya başkasının emeğine konmak yalnızca birer mevzuat ihlali değildir. Bunlar doğrudan ahlaki çürümedir.
Uyuşturucu ticareti ve gençlerin bağımlılık üzerinden istismar edilmesi de bu çürümenin en ağır örneklerindendir.
***
Daha vahimi, haksızlığa gösterilen tepkinin failin konumuna göre değişmesidir. Güçlü olanın yanlışına sessiz kalınıyor, güçsüz olanın hatası büyütülüyor.
Menfaat söz konusu olduğunda değişen ilkeler, ahlaki duruş değil, çıkar hesabıdır.
Peki, başkasının mahremiyetine gösterdiğimiz hassasiyeti başkasının hakkı gasp edildiğinde de gösterebiliyor muyuz? Emeği çalındığında, hakkı yenildiğinde, adaletsizliğe uğradığında da aynı tepkiyi verebiliyor muyuz?
Ahlakın gerçek sınavı tam da burada başlıyor.
***
Dijital dünyanın bir başka tehlikesi de birkaç paylaşım ve doğrulanmamış iddiayla insanların itibarının yerle bir edilebilmesidir.
Bağlamından koparılmış görüntüler, kişisel hesaplaşmalar ve araştırılmamış suçlamalar kolaylıkla yargısız infaza dönüşebiliyor.
Kamuoyunu ilgilendiren yanlışların ortaya çıkarılması ve hesap sorulması elbette demokratik hayatın gereğidir. Ancak hesap sormakla insanları hedef göstermek aynı şey değildir.
***
Hutbede yer alan şu ifade, meselenin özünü anlatıyor:
"Ekranın diğer ucunda da incitilmemesi gereken bir gönül, haysiyeti korunması gereken bir insan vardır."
Unutmamak gerekir ki dijital ortamda söylenen sözün de gerçek hayatta bir karşılığı vardır. Ekranın arkasına saklanmak, insanı sorumluluktan kurtarmaz.
Delilin yerini kanaat, hukukun yerini öfke aldığında adalet değil, linç kültürü büyür.
***
Diyanet'in hutbesinde ailelere, özellikle anne babalara da dijital dünyanın bilinçsiz kullanımına karşı önemli sorumluluklar hatırlatılıyor.
Ancak gençlere yalnızca sosyal medyanın tehlikelerini anlatmak yeterli değil. Onlara gerçek hayatta hangi değerlerin karşılık bulduğunu da göstermek zorundayız.
Dürüstlüğü anlatıp haksız kazancı ödüllendiriyorsak, liyakati savunup torpile göz yumuyorsak, emeğin kutsallığından söz edip emek sömürüsüne sessiz kalıyorsak sözlerimizin inandırıcılığı kalır mı?
***
Ahlaki sorumluluk yalnızca ailelerin ve bireylerin omuzlarına bırakılamaz. Devlet; çocukları istismardan korumak, uyuşturucuyla mücadele etmek, kamu kaynaklarını denetlemek ve adaleti tarafsız biçimde sağlamakla yükümlüdür.
Eğitim kurumları, medya ve toplumsal kanaat önderleri de bu sorumluluğun dışında değildir.
Çünkü gençlere verilebilecek en güçlü ahlak eğitimi, söylediklerimizden önce yaptıklarımızdır.
***
Velhasıl.
Diyanet İşleri Başkanlığının cuma hutbesinde dijital ahlak, mahremiyet, doğruluk ve insan haysiyeti konusunda yaptığı uyarılar son derece önemlidir.
Ancak ahlak meselesini yalnızca sosyal medyaya, gösterişe ve mahremiyet ihlallerine indirgemek büyük bir eksiklik olur.
Ahlak; iş yerinde, ticarette, kamu görevinde, ailede ve insan ilişkilerinde kendisini gösterir. Başkasının hakkına riayet etmekte, emeğe saygı duymakta ve gücü elimize geçirdiğimizde adaletten ayrılmamakta saklıdır.
***
Bir toplumun ahlaki seviyesi, başkalarının yanlışlarına gösterdiği tepkiyle değil, kendi yanlışları karşısındaki tutarlılığıyla ölçülür.
Başkalarının hayatındaki kusurları büyütürken kendi çıkarımız uğruna yaptığımız haksızlıkları görmezden geliyorsak ahlaktan değil, seçici hassasiyetten söz ediyoruz demektir.
Unutmayalım; ahlak, başkalarına ne yapmamaları gerektiğini söylemekten önce, kendimize ne yapmamız gerektiğini hatırlamaktır.
***
FON KRİZİNİN İKTİDARA FATURASI AĞIR!
Fon krizi, iktidarın güven karnesindeki zafiyeti bir kez daha ortaya koydu. Toplumun yüzde 65’i hükümetin krizi aydınlatma çabasını başarısız buluyor. AK Parti seçmeninin yüzde 41,4’ü de krizin temelinde siyasi müdahaleleri görüyor. Bu tablo, iktidarın kendi tabanında bile sorgulandığını gösteriyor.
Ekonomide tablo daha da vahim. Toplumun yüzde 78,3’ü ekonomi kötü yönetiliyor diyor. Artık mesele sadece fon krizi değil; güven, şeffaflık ve hesap verebilirlik krizi. Görünen o ki iktidarın önündeki en ağır fatura, sandıkta kesilebilir.
***
GÜNÜN SÖZÜ
Ahlak, başkalarına biçtiğimiz ölçü değil, kendi çıkarımızla karşılaştığımızda bile vazgeçmediğimiz ilkedir.
